Qovunning un shudring kasalligiga chidamli navlari

Mamlakatimiz polizchiligi koʻp asrlik tarixga ega. Ayniqsa, xalqimiz qovunni sevib isteʼmol qiladi. Yurtimizda hozirda qovunning 130 dan ortiq madaniy navlari tarqalgan boʻlib, ular pishib yetilish muddati, hosildorligi, taʼmi, meva vazni, saqlanish muddati boʻyicha oʻzaro farqlanadi. Ota-bobolarimiz tomonidan yaratilgan qovunlarning koʻpchiligi jahonda shuhrat qozongan.

Qovunning mevasi ajoyib taʼmga hamda koʻpgina foydali xususiyatlarga ega. Uning tarkibida 85-92% suv, 8-15% quruq modda, 0,8 % oqsil, 1,8% kletchatka, 6,2% boshqa uglevodlar, 0,9% moy, 20-30 mg/% askorbin kislotasi, temir, kalsiy, magniy, kaliy kabi mikroelementlar, organik va mineral tuzlar mavjud.

Yurtimiz qovun navlari mevalaridagi qand moddasi miqdori 14-16% ga yetadi. Tarkibida fruktoza moddasi miqdori koʻp boʻlsa qovun shirin, glyukoza moddasi koʻproq boʻlsa nimshirin taʼmga ega boʻladi.

Buyuk alloma olim-tabiblar – Iskari Olim (miloddan avvalgi IV asr) va Abu Ali ibn Sino (milodiy XX asr) asarlarida qovun koʻpgina kasalliklarni davolashda ishlatilganligi haqida maʼlumotlar keltirilgan. Qovunning dorivor xususiyatlari zamonaviy tibbiyot ilmi tomonidan ham isbotlangan. Uni isteʼmol qilish koʻplab fiziologik jarayonlarni boshqarishga yordam beradi.
U buyrak, meʼda, jigar kasalliklarida hamda asteroskleroz, bronxit, sil, bod xastaliklarida va kamqonlikda dorivor vosita sifatida foydalaniladi.

Qovun urugʻi damlamasi yoʻtal, teri va buyrak-tosh kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Mamlakatimizda yetishtirilayotgan qovun navlarining hosildorligi va sifat koʻrsatkichlari yuqori boʻlishiga qaramay, ular un shudring va palak soʻlish kasalligiga chidamsizdir.
Ushbu kasalliklar bilan qovun ekinining zararlanishi natijasida hosildorlik 30-35, kasallik kuchli tarqalgan yillari 60-65 foizgacha kamayib ketmoqda. Sifatli moʻl hosil olish omillaridan biri kasallikka chidamli navlar ekishdir.

Keyingi yillarda seleksionerlarimiz tomonidan mahalliy qovun navlarining un shudring va palak soʻlish kasalligiga chidamliligini oshirish borasida seleksiya ishlari olib borildi va un shudring kasalligiga 100% chidamli quyidagi navlari yaratildi.

“Oltin tepa” – oʻrtapishar, nihollari unib chiqqandan qovuni pishguncha 85-90 kun oʻtadi. Qovun mevasi “Yirik ichi qizil” naviga oʻxshash, choʻzinchoq, kattaligi oʻrtacha, ogʻirligi 3,3-4 kg, usti silliq, rangi qoʻngʻir-yashil. Gullari qoramtir yashil uzuq yoʻlli, toʻri sidirgʻa. Poʻsti oʻrtacha qalin, qattiq. Eti qizil, karsillaydigan, xushtaʼm, tarkibidagi qand miqdori 13-15%. Hosildorligi 28-35 t/ga. Tashishga chidamliligi oʻrtacha. Hamma viloyatlarda iqlimlashtirilgan.

“Lazzatli” – erta-oʻrtapishar, nihollari unib chiqqandan keyin 75-80 kunda mevasi pishadi. Mevasining koʻrinishi “Oq urugʻ – 1157” naviga oʻxshash. Qovunning oʻrtacha vazni 3-4 kg, shakli choʻzinchoq, usti silliq, oq sariq rangli, u yer-bu yerida uzunchoq sariq dogʻlari bor. Toʻri yirik katakli. Poʻsti yupqa, qattiq. Eti oʻrtacha qalin – 4,5 sm, oq rangli, karsillaydigan, sersuv, shirin. Qand miqdori 14-16%. Hosildorligi 28-30 t/ga. Uzoq masofaga tashishga chidamliligi oʻrtacha. Sirdaryo, Jizzax, Toshkent viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Boshqa hududlarda ham ekish mumkin.

”Suyunchi – 2” – oʻrtapishar, nihollar paydo boʻlgandan soʻng mevasi 83-87 kunda pishadi. Qovun mevasi “Shakar palak – 2580” naviga oʻxshash. Mevasi choʻzinchoq-tuxumsimon, ogʻirligi 2-2,5 kg, yuzasi silliq. Toʻri toʻliq, mayda katakli, qovunga kulrang tus beradi. Poʻsti oqish – limon rangda, toʻq yashil qoʻshaloq jimjima yoʻli bor. Eti qizil, karsillaydi, sersuv, shirin. Qand miqdori 13-14%. Hosildorligi 20-25 t/ga. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Sirdaryo, Toshkent viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Boshqa hududlarda ham ekishga tavsiya etiladi.

“Oltin vodiy” – oʻrtapishar, nihollari unib chiqqandan keyin mevasi 86-93 kunda pishadi. Qovun tashqi koʻrinishidan “Shakar palak – 554” naviga oʻxshash. Qovunning oʻrtacha ogʻirligi 2-4,1 kg, shakli choʻzinchoq tuxumsimon, usti silliq, och yashil rangda, toʻq yashil dogʻlari bor, toʻri toʻliq. Poʻsti qattiq, magʻzi oq rangda. Qand moddasi 13-14%. Hosildorligi 22-30 t/ga. Mevalari uzoq masofaga tashishga oʻrtacha chidamli. Yurtimizning barcha mintaqalarida iqlimlashtirilgan.

”Toʻyona” – kechpishar, mevasi qishda saqlanadigan nav. Nihollari unib chiqqanidan keyin mevasi 105-115 kunda yetiladi. Mevasi tashqi koʻrinishidan “Qoʻy bosh – 476” naviga oʻxshash. Qovuni yirik, tuxumsimon, oʻrtacha kattalikda. Ogʻirligi 4-6 kg. Usti tekis, uzayotganda rangi qoʻngʻir kulrang tusda boʻladi, yetilgach sargʻish-qoʻngʻir rangga kiradi, toʻri dagʻal, toʻliq, tarkibida 9-10% qand bor. Hosildorligi 35-40 t/ga. Mevasi uch oygacha saqlanadi, tashishga chidamli. Yurtimizning barcha mintaqalarida iqlimlashtirilgan.

“Gurlan” – kechpishar, nihollari unib chiqqandan keyin mevasi 108-120 kunda pishadi. Qovuni yirik, tekis, rangi sariq, qora rangli uzuq yoʻllari bor, toʻri dagʻal, toʻliq, tarkibidagi qand miqdori 8-9%. Hosildorligi 40-45 t/ga. Mevasi uch-toʻrt oygacha saqlanadi, tashishga chidamli. Yurtimizning barcha mintaqalarida iqlimlashtirilgan. “Amudaryo” – kechpishar, qishda saqlanadigan nav. Nihollari unib chiqqandan mevasi yetilguncha boʻlgan davr 112-120 kun. Qovuni yirik, ogʻirligi 4-6 kg, kalta silindrsimon shaklda. Sirti gʻadir-budir, jigarrang, gulsiz. Eti oq, tarkibida 10-12% qand bor. Hosildorligi 45-50 t/ga. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston Respublikasida iqlimlashtirilgan.

“Gulobi Xorazmiy” – kechpishar, nihollari unib chiqqandan mevasi yetilguncha boʻlgan davr 120-125 kun. Palagi kuchli oʻsadi. Mevasi yirik, vazni 5-10 kg, uzun silindirsimon shaklda. Sirti gʻadir-budir, qoramtir-koʻkish, gulsiz. Eti qalin – 7-8 sm. Tarkibidagi qand miqdori 14-15%. Hosildorligi 50-55 t/ga. Juda yaxshi saqlanadi, transportda tashishga chidamli. Buxoro, Xorazm viloyatlarida iqlimlashtirilgan.

“Zar Gulobi” – oʻrta kechpishar, nihollari unib chiqqandan mevasi yetilguncha boʻlgan davr 100 kun. Palagi kuchli oʻsadi, bargi yuraksimon, cheti qirrali, koʻm-koʻk rangda. Mevasi tuxumsimon, vazni 4-5 kg. Sirti silliq, meva bandi tomoni biroz segmentlashgan, shu qismi toʻr bilan qoplangan. Mevasining rangi sariq. Poʻstining qalinligi oʻrtacha. Eti oq, etdor – 7-8 sm, yarimkarsillama, saqlov davrida eti yumshoq, sersuv, ogʻizda eruvchan boʻladi. Meva tarkibidagi qand miqdori 14-15%. Hosildorligi 30-35 t/ga. Uzoq masofaga tashishga chidamli. Buxoro, Xorazm viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Boshqa mintaqalarda ham ekish mumkin.

”Saxovat” – kechpishar, nihol unib chiqqandan soʻng mevasi 120-122 kunda yetiladi. Qovunlari tuxumsimon shaklda, vazni oʻrtacha 4,4 kg. Sirti silliq, toʻq jigarrang. Toʻr bilan qoplangan. Poʻsti qattiq, oʻrtacha qalinlikda. Eti qalin och-yashil rangda. Yangi uzilganda biroz karsillaydi, saqlangandan soʻng eruvchan boʻladi. Mazasi juda shirin, tarkibidagi quruq modda miqdori 15,4%. Hosildorligi 34,6 t/ga. Saqlanish muddati 120 kungacha. Buxoro, Xorazm viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Boshqa mintaqalarda ham ekish tavsiya etiladi.

“Kichkintoy” – erta-oʻrtapishar, nihol unib chiqqandan soʻng mevasi 76-80 kunda pishadi. Palaklari baquvvat, sershox, barglari qalin, toʻq yashil rangda, qirqimli. Mevasining oʻrtacha ogʻirligi 0,8-1,2 kg, meʼyorli, shakli sharsimon, sirti tekis, sariq rangda, toʻliq mayin toʻr bilan qoplangan. Eti och yashil rangda, tigʻiz, mayin, yoqimli hidi bor. Qand miqdori 14,4%. Hosildorligi 19,5-21 t/ga. Yurtimizning barcha mintaqalarida iqlimlashtirilgan.

”Dilxush” – oʻrtapishar, nihollar unib chiqandan soʻng mevasi 95-100 kunda pishib yetiladi. Palagi uzun, bargi yuraksimon, oʻrtacha hajmli. Mevasi urchuqsimon, vazni 3,5-4,5 kg, yuzasi bir oz gʻadur-budur, yashil rangli, toʻri toʻla, mayda katakli, poʻsti oʻrtacha qattiq. Eti oq, qalinligi 3,5-4 sm, poʻsti atrofi yashil, mayin, shirin. Tarkibidagi eruvchan quruq modda miqdori 14-15%. Hosildorligi 30-32 t/ga. 2011-yilda Davlat nav sinoviga topshirilgan.

Yuqoridagi barcha navlarni respublikamizning markaziy mintaqasida joylashgan viloyatlarda ertagi navlar 15-aprelgacha, oʻrtagisi 20-apreldan 10-maygacha, kechki navlar 15-maydan 10-iyungacha, janubiy viloyatlarda ertagi navlar 10-aprelgacha, oʻrtagisi 10-20 aprelgacha, kechkilari 10-20 iyunda ekiladi. Shimoliy viloyatlarda ertagi navlarni 20-aprelgacha, oʻrtagisini 25-apreldan 10-maygacha, kechkisini 20-30 mayda ekish kerak.

I.Hakimov, M.Xalimova

Manba: agro.uz sayti

 686 marta ko‘rilgan,  3 marta bugun ko‘rildi

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

Ushbu sayt spamga qarshi kurashda Akismet’dan foydalanadi. Qoldirgan izohlaringiz qanday qayta ishlanishi bilmoqchi boʻlsangiz, shu havola orqali sahifaga oʻting.