Ildizpoyali begona o‘tlar

Ildizpoyali begona o‘tlar O‘zbekistonning hamma sugoriladigan va lalmikor yerlarida uchraydi. Bu o‘tlar boshqa begona o‘tlardan ko‘ra bir necha baravar zarar keltiradi. Chunki ularning ko‘payish imkoni bir necha barobar yuqori. Ildizpoyali begona o‘tlarning yer ostidagi ildiz bo‘g‘imlarining har bir bo‘lagi alohida o‘simlik bo‘lib o‘sadi.

Bundan tashqari ular urug‘laridan ham ko‘payadi. Ular juda zich bo‘lib to‘plab o‘sadi, madaniy o‘simliklarni siqib mutlaqo yo‘qotib yoboradi, ko‘payishi vegetativ va generativ tashqi noqulay sharoitlarga juda chidamli. Bir dona ildiz bo‘g‘imi quruq tuproqda uzoq qolib ketib, ozgina namni singdirib olishi bilan avj olib o‘sa oladi.

O‘zbekistonning sug‘oriladigan yerlarida ildizpoyali begona o‘tlardan: g‘umay, salomalaykuml, ajriq, qamish, achchiqmiya, oqmiya, bug‘doyiqlar ko‘p tarqalgan. Shulardan g‘umay, salomalayquml, ajriq esa karantin begona o‘tlar hisoblanadi.

G‘umay (Andropogom halepensis) – qo‘ng‘irboshlar oilasiga mansub ko‘p yillik begona o‘t paxta ekiladigan yerlar uchun eng zararli begona o‘t hisoblanadi. U maydan iyun oyigacha gullaydi va iyundan oktabrgacha hosil beradi.

G‘umay tik o‘sadi, bo‘yi 1,5 m gacha yetadi, poyasining pastki qismidan shoxlaydi. Asosan urug‘idan hamda ildizpoyalaridan ko‘payadi. G‘umay serurug‘ o‘simlik bo‘lib, har tupi 2-3 mingga yaqin urug‘ beradi. Bir tupida 1-80 ildizpoya va 800 tagacha bo‘lishi mumkin. G‘umay tuzilishiga ko‘ra sudan o‘tiga juda o‘xshaydi, shuning uchun ham u sudan o‘tining ashaddiy dushmani hisoblanadi.

G‘umayning yosh poya va barglarida xayvonlarni zaxarlovchi sinil kislotasi va sianogen glyokozidi bo‘ladi. Zaxarlanish qurg‘oqchilik yillarda, ayniqsa ko‘proq kuzatiladi. Sinil kislota g‘umay qurg‘oqchil yerda o‘sganda juda yuqori darajada bo‘ladi, G‘umay o‘rib ikki soat so‘litib qo‘yilib, mollarga berilsa, tarkibidagi glyokozidlar parchalanib ketadi.

Ajriq (Cynodon dactylon) – ko‘ng‘irboshlar oilasiga mansub ko‘p yillik begona o‘t. Bu sug‘oriladigan maydonlar uchun eng xavfli begona o‘t bo‘lib, ko‘payish jarayoni juda tez. Bo‘yi 15-25 sm, barglari lentasimon, sharoitga qarab erta ko‘klamdan to kuzgacha o‘sadi. May-iyunda gullaydi, iyul-avgustda urug‘laydi.

Deyarli barcha ekinlar, ayniqsa g‘o‘za, beda kabilar uchun eng xavfli hisoblanadi, uning ildizi qurg‘oqchilikka shunchalik chidamliki, agar 1-2 yil quruq joyda qolsa ham ko‘karish qobiliyatini yo‘qotmaydi, ya’ni nam tegishi bilan ko‘karaveradi. Ajriq urug‘idan kamdan-kam, asosan ildizpoyasidan ko‘payadi.

Bo‘yi 30-40 sm, gullari yuqoriga qarab, poyalari yon tomonga qarab 500 m gacha o‘sadi. Xar bir 10-15 sm oralig‘ida bir bo‘g‘in hosil qilib, har bo‘g‘inidan ildizlar chiqarib, yangi o‘simlik, hosil bo‘ladi. Ajriq sug‘oriladigan va qurg‘oqchil maydonlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘saoladi. Tashqi noqulay muhitga o‘ta chidamli, yer sharining ko‘pgina mamlakatlarida o‘sadi, uni chorva mollari yaxshi ko‘rib iste’mol qiladi.

Salomalayquml (Cyperua rotondus L) – qiyoqdoshlar oilasiga mansub ildizpoyali begona o‘t tik o‘sadi, bo‘yi 20-40 sm, 400 ga yaqin turi bor. Nam yerda yaxshi o‘sadi. Iyun-avgustda gullaydi, sentabrda urug‘laydi. Sug‘oriladigan tumanlarda keng tarqalgan. G‘o‘za, sholi, poliz, sabzavot ekinlari va gullar ichida o‘sadi. Ildiz piyozchasidan va urug‘idan ko‘payadi. Dalada uni tortib yulib olganda, poyasi yulinib, piyozchasi tuproq tagida qolib ketaveradi, 3-4 kundan so‘ng yana o‘sib chiqadi.

 

Manba: “Dehqonchilik asoslari” (M.Z.Murtozayev, “Fan va texnologiya nashriyoti”, Toshkent-2012)

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.