Beda qandalasi zarari va unga qarshi kurash choralari

Markaziy Osiyoda so‘qir qandalalar oilasining 650 turi (170 avlodi) tarqalgan bo‘lib, ulardan 1% gina madaniy o‘simliklarga zarar keltiradi. O‘zbekistonda 13 turi uchraydi, ammo ulardan atigi ikki turi beda va dala qandalasi g‘o‘zada zarar yetkazadi.

So‘qir qandalalar – tanasi kichik va o‘rta o‘lchamga ega bo‘lgan nozik hashoratlardir. Mo‘ylovlari boshlaridan uzun, to‘rt bo‘g‘imli, ikkinchi bo‘g‘imi birmuncha uzun, qolgan xalqasimon bo‘g‘imlari ingichkaroq ko‘rinishga ega. Oddiy ko‘zlari mavjud emas. Xartumchasi erkin joylashgan, to‘rt bo‘g‘imli. Elkasining oldingi qismi o‘rta qismiga nisbatan keng, uning old qirrasi to‘g‘ri yoki biroz o‘yiqlari bor. Ikki juft qanotlari, ba’zi bir xolatlarni hisobga olmaganda, yaxshi rivojlangan. Panjalari uch bo‘g‘imli, tirnoqlarining o‘simtalari bor. Oldingi qorin bo‘g‘imlarining orqa qirrasi navbatdagi bo‘g‘imlarining oldingi qirralarini yopib turadi. So‘qir qandalalarning tuxumlari cho‘zinchoq shaklga ega bo‘lib, yaltiroq tusli och sariq yoki nim yashil rangga ega, uning yuqori qismi yaxshi mustahkamlanmagan va lichinka chiqadigan teshikni yopib turuvchi qopqoqcha bilan ta’minlangan.

Lichinkalar 3 guruhga ajratilib 5 ta yosh bo‘yicha rivojlanadi.

Qanot o‘simtalari bo‘lmagan kichik, o‘simtalar biroz seziladigan o‘rta va qanot boshlang‘ichlari yaxshi rivojlangan katta lichinkalar farqlanadi. Lichinkalar tanasi va oyoqlarining tuzilishiga ko‘ra voyaga etgan qandalalarga o‘xshaydi, biroq ulardan rangi, tana va oyoqlaridagi bo‘g‘imlar soni o‘simtalarining o‘zaro nisbati bilan keskin farq qiladi. So‘qir qandalalarning lichinkalari voyaga yetganlariga o‘xshash xo‘ra bo‘lib, ularning zararli ta’siri II, III yoshli davridayoq to‘liq nomayon bo‘ladi.

Dala va beda qandalasi – keng ma’nodagi hammaxo‘r hashorat bo‘lib turli madaniy o‘simliklarni shikastlaydi.

Voyaga yetgan qandalaning tana o‘lchami bir muncha yirikroq 5,8-7,3 mm ni tashkil etadi. Tanasining rangi – sarg‘ish yashildan qizg‘ish – jigarranggacha. Yelkasining old qismida bir-biriga parallel joylashgan 4 ta qoramtir dog‘i bor.

Elkasining old qirrasi bo‘ylab uzuk-uzuk qora dog‘lar joylashgan. Old qanotlarining terisimon qismida surtma shaklidagi 3 ta qora dog‘ni va yuqori qismida, membrana yonida bittadan joylashgan dog‘larni ko‘rish mumkin. Oyoqning son qismida 3 tadan qoramtir ko‘ndalang belbog‘lar, boldir qismida ikki qator qattiq xitinlashgan o‘simtalar bor, panjalar ikkita tirnoqchalar bilan tugallanadi. Tuxumining rangi tiniq, shaffof oqimtir-yashil, kuvacha shaklida, o‘lchami 0,9-1,2 mm, tuxumining old qismi to‘mtoq, orqa qismi xuddi kesib qo‘yilganga o‘xshaydi. Ba’zi vaqtlarda qo‘yilgan tuxumlar poyaning ustki qismiga chiqib qoladi, uning pastki tomoni silliq bo‘lib, eni 0,3-0,5 mm ga etadi. Tuxum qo‘yiladigan joy yumshoq bo‘lsa, tuxum poya ichiga to‘liq kiritiladi.

Lichinkaning o‘lchami 1-4 mm. Dala qandalasi lichinkasining boshqalardan ajratib turadigan belgisi shuki, uning yelkasi old va orqa yelka qismida ikkitadan qora dog‘i bor, hamda qanshari va qorin qismida 1 tadan qora dog‘lari bor. Lichinkaning dastlabki 3 yoshdagilari sarg‘ish, 4-5 yoshdagilari yashilsimon sariq.

Dala qandalasi voyaga yetgan xashorat davrida o‘tsimon o‘simliklar, to‘kilgan xazonlar ostida qishlab chiqib, xavo harorati 12℃ ga yetganda aloxida zotlari, 16℃ ga ko‘tarilganda esa qandala ozuqa izlab ucha boshlaydi. Ammo qalin to‘shama ostida qishlayotgan qandalalar harorat 22-25℃ ga yetgandagina chiqa boshlaydi, ya’ni ularning qishlovdan ommaviy chiqishi mart oyining ikkinchi yarmidan aprel oyining birinchi o‘n kunligi oxiriga qadar davom etadi. Qishlovdan chiqqan qandala zotlari dastlab kuzgi bug‘doy ekiniga yig‘iladi. Oradan 9-12 kun o‘tgach tuxumi yetilgan urg‘ochilar dastlab kuzgi ekin dalalarini tark etib jag‘-jag‘, suretka, otquloq va boshqa ommaviy gullagan butgulli o‘simliklarga to‘planadi. Erkak qandala zotlari esa kuzgi g‘alla ekinlaridan urg‘ochi zotlari uchib ketishidan so‘ng bir hafta o‘tib tark etadilar.

Urg‘ochi qandalaning jag‘-jag‘ va surepka o‘simliklariga ommaviy tuxum qo‘yishi aprelning ikkinchi va uchinchi o‘n kunliklarida kuzatiladi.

Dala qandalalari ikkinchi avlodining aloxida zotlari may o‘rtalarida paydo bo‘ladi, mayning uchinchi dekadasi o‘rtalarida suretka, otquloq va urug‘lik butgullilarda ularning ko‘p miqdorda to‘planishi shu davrdan boshlab qandalalarning aloxida zotlarining g‘o‘zaga o‘tishi kuzatiladi.

Bedada qandalalarning ommaviy tuxum qo‘yishi may oxirida kuzatiladi, tuxum qo‘yish ushbu dalalarda o‘sadigan sho‘rada va boshqa begona o‘simliklarda amalga oshadi, sababi birinchi yildagi bedaning poyasi ingichka bo‘lib tuxum qo‘yishga yaramaydi. Bedada tuxumlar o‘simlikning o‘sish konusiga yaqin bo‘lgan yon shoxlariga qo‘yiladi. Qandalalar 150-250 donagacha tuxum qo‘yadi.

Qandalalarning g‘o‘zaga tuxum qo‘yishi may oyi oxirida boshlanadi, ommaviy tuxum qo‘yishi esa iyunning birinchi dekadasida kuzatiladi. Zararkunanda sanchib so‘rgan joyda nim-qo‘rg‘oshin rangli dog‘lar paydo bo‘ladi. G‘o‘zada tuxum barg bandiga va poyaning o‘sish konusiga yaqinroq joyga qo‘yiladi. Dala qandalalarining ikkinchi avlod lichinkalari bedada iyun oyi o‘rtalarida, g‘o‘zada bundan 5-7 kun keyin paydo bo‘ladi. Qandalalar uchinchi avlodi ayrim lichinkalarning paydo bo‘lishi iyul oyining ikkinchi dekadasi boshlarida ommaviy ko‘chish 4-5 kundan so‘ng kuzatiladi.

Dala qandalasining to‘rtinchi avlodi avgust oyi oxirida g‘o‘zaga tuxum qo‘yadi va rivojlanishining to‘liq sikli sentabrda amalga oshadi. Oktabr oyining boshidan dala qandalalarining ommaviy ko‘chishi ular yoqtirgan begona o‘tlarga (shuvoq, yalpiz, suv qalampiri, bo‘yimadoron, eshakshura, dala pechagi va boshqalar) kuzatiladi. Dala qandalasi bir yilda 5 avlodgacha ko‘payadi.

Qandalaning tuxumdan imagogacha rivojlanish davomiyligi havo haroratiga bog‘liq. Bahorda aprel qisman may oyida tuxumdan imagogacha rivojlanishi deyarli 60 kunda, jazirama davrida esa 20 kunda amalga oshadi. Xashoratning bir generasiyasi to‘liq rivojlanish sikli uchun zarur bo‘lgan samarali harorat yig‘indisi 10℃ chegarasida 350℃ ni tashkil etadi.

Ushbu tur kartoshka tuganagining vertisillyoz duksimon virus kasalligi tashuvchisi hisoblanadi, u kartoshka barglarining ola-chipor bo‘lishi, bedaning virusli kasalliklari, g‘o‘za gomozi, loviya bakteriozi, tamaki mozaika kasalliklarini tarqatadi.

Qandalalarning zarari

Dala va beda qandalasi meva, don, dukakli va poliz ekinlarini ayniqsa beda, lavlagi, makkajo‘xori va tamakini, g‘o‘za, qovoq, kartoshka va boshqa o‘simliklarni zararlaydi. O‘tkazilgan tadqiqotlar qandala bilan zararlangan g‘o‘zada shona, gul, g‘uncha va ko‘saklarni to‘kilib ketishi va barglarni sarg‘ayib, qurib qolishini ko‘rsatdi. Qandalalar bilan g‘o‘zani zararlanishi, o‘simlikda nafas olish intensivligining va oksidlovchi fermentlar faolligining kamayishiga, hosilni sezilarli yo‘qolishiga, tola sifatining yomonlashuviga, yosh hosil elementlarining to‘kilishi va urug‘ning yaroqsizlanishiga olib keladi.

Kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, qandalalar bilan zararlangan g‘o‘zapoyalarni katta miqdori qurib qolgan, ammo to‘kilmagan shona, gul va yosh ko‘saklarni bo‘lishi bilan farqlanib turadi. Shona, gul tuguncha va ko‘saklarni zararlangan joyida g‘o‘za sharbatining sariq tomchisi paydo bo‘ladi, keyinchalik ular havoda quriydi va qorayib qoladi. Hosil elementlarini zararlangan joylarida qora dog‘lar paydo bo‘ladi. Dog‘lar atrofidagi bir necha sanchishlar hisobiga ular kattalashadi va boshqacha tus oladi. Ko‘sak deformatsiyaga uchraydi, ba’zan muddatidan oldin ochiladi. Bu holat paxta tolasi va urug‘ning sifatiga salbiy ta’sir etadi.

Vaqt o‘tishi bilan bir qancha sanchishlar ta’sirida noto‘g‘ri rivojlanayotgan to‘qimaning ustki qismi dars ketadi va yoriq paydo bo‘ladi. Yoriqdan yirik hujayralardan tashkil topgan yarim suyuq ko‘sak shirasi – kamed oqib chiqadi. Bunday ko‘saklarni ichki qismi o‘zgaradi, tola va urug‘ buziladi va kamed bilan yopishgan qo‘ng‘ir moddaga aylanadi. Mabodo hosil tugunchalari shikastlangan bo‘lsa ular rivojlanmaydi va qurib qoladi.

G‘o‘zani yoppasiga zararlaganda paxta hosilini 40-50 % ayrim holatlarda 70-80% gacha yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi.

Qandalalarni g‘o‘za maydonlarida tarqalishini oldini olishga oid tavsiyalar

So‘qir qandalalar miqdorini ularning dastlabki ko‘payish joylarida kamaytirish hamda zararkunandalarni boshqa ekinlarda ko‘chishini oldini olish maqsadida quyidagi tavsiyalarni amalga oshirish o‘ta muhim:

– qandalalarning qishlash zichligi va qishlab chiqqan hashoratlar sonini aniqlash maqsadida dala qandalalari hush ko‘rgan bir yillik o‘simliklar: shuvoq, shovul, yalpiz kabi begona o‘tlar kuzgi va erta bahorgi hisobga olish ishlarini tashkil etish;

– beda qandalasining zichligini kuzda, hosil yig‘ilgandan so‘ng va erta bahorda begona o‘tlarda, beda ang‘izida lichinkalar chiqqunga qadar qishlovchi tuxumlar miqdorini aniqlash;

– beda qandalasining qishlayotgan tuxumlarini kamaytirish maqsadida bedaning kuzgi (oxirgi) o‘rimini imkon qadar tagrog‘idan (5-6 sm qoldirib) o‘rish;

– urug‘likka mo‘ljallangan bedapoyalarni kuzda chimqirqarsiz plug bilan 25-30 sm chuqurlikda haydash;

– shuvoq, yalpiz, suv qalampiriga dala qandalasi sentabr-oktabrda ko‘chib o‘tishi va u yerda oxirgi avlodi rivojlanishi va qishlashga ketishini inobatga olib bunday begona o‘tlarni kuzda o‘rib tashlash;

– bahorda, aprelning 2-yarmida begona o‘tlar (surepka, jag‘-jag‘, otquloq)ni yo‘qotish, bu davr dala qandalalari hush ko‘rgan begona o‘tlarga yalpi tuxum qo‘yish muddatlariga to‘g‘ri keladi va zararkunanda ko‘payishi oldi olinadi;

– beda qandalasi qishlagan qandala tuxumlari va ulardan chiqqan lichinkalarini o‘z vaqtida yo‘qotish uchun bahorda bedapoyalarni baronalash;

– begona o‘tlar (jag‘-jag‘, surepka, sho‘ra, shovul)ni g‘o‘za ekini orasidan muntazam ravishda yo‘qotib borish, ayniqsa g‘o‘za shonalash davrida bu tadbir o‘ta muximdir, chunki bu davrda dala qandalasining tuxum qo‘yishi qisman yuqorida ko‘rsatilgan begona o‘tlarda kuzatiladi;

–  urug‘lik beda shonalash davrida himoya chora tadbirlarini o‘tkazish;

  • g‘o‘zani muddatidan oldin ayniqsa birinchi sug‘orishda hamda tuproqning o‘ta namlanishiga yo‘l qo‘ymaslik zarur chunki bu hol dala qandalasining g‘o‘za ekiniga o‘tishining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi;

– mineral o‘g‘itlar bilan oziqlantirish, ayniqsa fosfor-kaliyli o‘g‘itlar, g‘o‘za va bedani so‘qir qandalalar bilan shikastlanish darajasini birmuncha kamaytiradi;

– beda o‘rimida dalaning 8-10 m kenglikdagi chekka maydonchalarini qoldirish va shu yerda to‘plangan qandalalarni, zaruriyatga qarab qirib yo‘qotish maqsadida kimyoviy himoya vositalaridan foydalanish.

So‘ruvchi hashoratlarga qarshi g‘o‘za, beda va boshqa ekinlarda qo‘llash uchun ruxsat etilgan barcha fosfororganik insektoakarisidlar qandalalarga qarshi ham samarali vosita hisoblanadi. Ammo ularning issiqqonli hayvonlarga va foydali hashoratlar uchun yuqori darajada zaxarli ekanligi va atrof muhitga ta’sir etuvchi boshqa salbiy tomonlari ularni amalda qo‘llashda nihoyatda ehtiyotkorlikni talab etadi.

Ushbu guruxdagi preperatlarni zararkunandalar miqdori iqtisodiy xavflilik chegarasidan o‘tganda qo‘llash kerak. Ishlov berishni samarasi kecha – kunduz vaqti bilan bog‘lik. Kunduzgi soatlarda so‘qir qandalalarning voyaga yetgan zotlari juda faol hayot kechiradi va ekinlarga ishlov berishda yer agregatlardan foydalanish ularni cho‘chitib yuborishi va ular boshqa maydonlarga tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin. Qandalalar faqat erta tongdagi vaqtlarda soat 5:00 dan 7:00 gacha sust bo‘ladi, shuning uchun o‘simliklarni himoya qilish vositalarini qo‘llash erta tongda belgilanishi lozim. Beda qandalasiga qarshi Surxondaryo viloyatida Dalate plyus preparatidan 1 gektar maydonga 0.25 litr, Entolucho preparatidan 1 gektar maydonga 0.3 litr, Entometrin preparatidan 1 gektar maydonga 0.3 litr, Bi-58 preparatidan 1 gektar maydonga 0.5-1 litr, Entospilan preparatidan 1 gektar maydonga 0.3 kg, Deltasisi preparatidan 1 gektar maydonga 0.1-0.6 litr va Entomektin preparatidan 1 gektar maydonga 0.3-0.4 litr ishlatilganida samarasi 90-95% gacha tashkil etdi. Bunga misol qilib Sho‘rchi tumanidagi Soatov Abdualim Fermer xo‘jaligiga qarashli 100 gektar paxta maydonining 20 gektariga Bi-58 preparatini gektariga 0.5 litr dan qo‘llanilganda 92% samara berdi. Fermer xo‘jalik boshlig‘i Soatov Abdusalom aka kompaniyamizga minnatdorchilik bildirdi.

 

Manba: ifoda.uz

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.