Soya oʻsimligi haqida bilasizmi?

Soya, Soʻya (Glycine) — dukkakdoshlarga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, dukkakli don va moyli ekin. 10 turi Afrika va Janubiy Sharqiy Osiyoning nam tropik va subtropiklarida, 1 yovvoyi turi Uzoq Sharqda uchraydi.

Vatani — Xitoy. Soya juda qadimdan ekiladigan ekin. Miloddan avvalgi 5-mingyillikdan boshlab ekib kelinadi. AQSH, RF, Hindiston, Yaponiya, Koreya, Indoneziya, Ukraina, Moldaviya, Gruziya va Oʻzbekistonda yetishtiriladi. Jahon boʻyicha soya ekin maydoni 73,6 mln ga, oʻrtacha don hosildorligi 22,1 s/ga (2000):

Oʻzbekistonda 20-asrning 60-yillaridan keng tarqala boshladi. Oddiy soya turining ildizi yaxshi rivojlangan, oʻq ildiz, sershox, tuproqqa 2 m chuqurlikkacha kirib boradi, asosiy qismi haydalma qatlamda joylashadi (ildizida tuganak bakteriyalar rivojlanadi). Poyasi dagʻal, silindrsimon, tik oʻsadi, ammo yotib qoladigan navlari ham bor. Boʻyi 15 sm dan 2 m gacha, shoxlanadi, yon shoxlari 2-8 ta boʻladi. Bargi sertuk, bandli, bandining uzunligi 8-20 sm, barg shapalogʻining uzunligi 13-15 sm, guli mayda, oq yoki pushti, shingil gultoʻplamga yigʻilgan, barg qoʻltigʻida joylashadi.

Mevasi dukkak, sariq, qora, qoʻngʻir, sertuk. Har bir dukkagida 2-6 ta don bor, 1000 ta doni vazni 40-425 g. Tarkibida 24-45% oqsil, 13-37% yogʻ, 20-32% uglevodlar, 1-2 % litsitin, D, V, E va boshqa vitaminlar bor. Urugʻidan yogʻ, oqsil va litsitin olinadi.

Oʻsuv davri 75-200 kun. Soya issiqsevar va namsevar, yorugsevar qisqa kun oʻsimligi. 21-23°C da yaxshi rivojlanadi. Urugʻi 8-10°C da unib chiqadi. Soya oʻzidan changlanadi. Gullash davri 15-55 kun davom etadi. Undan soya uni va moyi olinadi. Doni, pishib yetilmagan (dumbul) dukkagi ovqatga ishlatiladi.

Soya unidan sut, tvorog, qandolat mahsulotlari tayyorlashda foydalaniladi. Somoni, toʻponi, koʻk poyasi, silosi ozuqa sifatida chorva mollariga beriladi. Oʻzbekiston sholichilik institutida 1981-1988 yillarda soyaning Oʻzbekiston 2, Oʻzbekiston 6, Doʻstlik navlari chiqarilgan va barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.

Kasalliklari: bakterioz, septorioz, askoxitoz, fuzarioz.

Zararkunandalari: tunlamlar, oʻrgimchakkana, qorakuya.

 

Manba: Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi

 1,465 marta ko‘rilgan,  2 marta bugun ko‘rildi

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

Ushbu sayt spamga qarshi kurashda Akismet’dan foydalanadi. Qoldirgan izohlaringiz qanday qayta ishlanishi bilmoqchi boʻlsangiz, shu havola orqali sahifaga oʻting.