Sholi haqida toʻliq maʼlumot

Sholi – boshoqdoshlarga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumiga kiruvchi, donli ekin. Uning 20 ga yaqin turi asosan Janubiy va Sharqiy Osiyo, Afrika, Amerika, Avstraliya tropiklari va subtropiklarida oʻsadi. Dehqonchilikda tropik, subtropik va moʻtadil boʻlgan iliq mintaqalarda bir yillik ekma sholi turi ekiladi. U eng qadimiy oziq-ovqat ekinlaridan biridir. Janubiy Sharqiy Osiyoda bundan 7 ming yil muqaddam ham ekilgan. Sholikorlikning eng qadimiy makonlari Hindiston va Xitoy boʻlib, Oʻrta Osiyoda miloddan avvalgi 3-2-asrdan, Yevropada 8-asrdan, Amerikada esa 15–16-asrdan ekila boshlagan. Gʻarbiy Afrikada yalangʻoch donli yoki afrika sholisi turi ham ekiladi, yovvoyi oʻsadigan turlaridan – nuqtali sholi va qisqa qiltiqli sholi ovqat uchun ishlatiladi.

Jahon boʻyicha jami sholi ekin maydonlari 155,5 mln. gektar maydonga, 115 dan ortiq mamlakatda ekiladi. Hosildorligi oʻrta hisobda gektaridan 38,4 sentner, yalpi hosil 596,4 mln.tonnani tashkil etdi (1999-yil). Asosiy sholi yetishtiradigan mamlakatlar: Xitoy (31,7 mln. ga, hosildorlik 63,2 s/ga, yalpi hosili 200,4 mln.t), Hindiston (44,8 mln. ga, hosildorlik 29,2 s/ga, yalpi hosili 131,2 mln.t), Indoneziya (11,6 mln. ga, hosildorlik 42,9 s/ga, yalpi hosili 49,5 mln.t) (1999). Oʻzbekistonda sholi ekin maydoni 101,3 ming gektar maydonni egallaydi. Hosildorlik 28,3 s/ga, yalpi hosil 287 ming tonnage toʻgʻri keladi (2003). Bulardan tashqari, Bangladesh, Vyetnam, Myanma, Filippin, Braziliya, Pokiston, Kambodja, Yaponiya, AQSH, Koreya mamlakatlarida, Ukraina janubida, Shim. Kavkaz, Quyi Volga, Qirgʻiziston va Qozogʻistonda ham sholi yetishtiriladi.

Sholining ildizi popuk ildiz boʻlib, uzunligi 10 sm gacha boʻladi. Poyasi poxolpoya, 50 sm dan 3-5 m gacha. Asosan, 3-5 ta, siyrak ekilganda va koʻp oziqlantirilganda 30 va undan ortiq poya chiqaradi. Yotib qolmaydigan navlarining poyasi mustahkam. Bargi yashil, qizgʻish yoki binafsha rang, toʻpguli shingil, boʻyi 10-30 sm, oʻzidan changlanadi. Bir gulli boshoqchalari 2 tartib shoxchalarida joylashgan. Mevasi poʻst (parda)li don; doni uzun ensiz (hind sholisi) yoki dumaloq enli (yapon sholisi); sindirilganda oq, shishasimon, yarim shishasimon yoki unsimon. 1000 ta donining ogʻirligi 26-45 g. Har xil tur va navlarni uzoq asrlar davomida qayta-qayta chatishtirish natijasida har bir mamlakatning tuproq-iqlim sharoitiga mos sholi navlari va shakllari paydo boʻlgan.

Sholi bahori issiqsevar va yorugʻsevar qisqa kun oʻsimligi, urugʻi tuproq harorati 10-12° C boʻlganda unib chiqadi, 22-27° C da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Vegetatsiya davri 120-130, Oʻzbekistonda esa 100-145 kunni tashkil etadi. Tuplanish, naychalanish davrida 5-25 sm qalinlikda suv bostiriladi. Pishishiga yaqin davrda suv chiqarib tashlanadi. Sholi qora, kashtan, botqoq tuproqlarda yaxshi oʻsadi.

Jahondagi koʻpgina mamlakatlarda, asosan, Osiyoda ekiladigan asosiy don ekini va aholining asosiy oziq-ovqatidir. 2004-yil BMT tomonidan “Sholi yili” deb eʼlon qilindi. Oʻzbekistonda tantana, toʻybayramlarda guruchdan tayyorlanadigan palov zaruriy taom hisoblanadi. Doni (guruchi) oq, qizil, qora rangda, toʻyimli, tarkibida 76,1% kraxmal, 17-24% amilaza, 2,6% oqsil, 3,9% qand, 1,8% dekstrin, 1-1,5% yogʻ, 1,4% kul va 0,2% kletchatka, V,, V2, RR vitaminlari bor. Donidan guruch, kraxmal, moy (murtagidan), spirt, pivo, turli ovqatlar tayyorlanadi; koʻpchilik xalqlarda non oʻrnini bosadi. Poxolidan sifatli qogʻoz, karton, arqon, toʻqilgan buyumlar, savat, shlyapa va boshqalar tayyorlanadi. Terti (kepagi) mollarga beriladi.

Sholi asosan sugʻorish va almashlab ekish tizimida oʻstiriladi. Oʻzbekistonda Sholi shoʻrlanmagan yoki turli darajada shoʻrlangan yerlarga bahorda, aprelning 2-yarmida ekiladi. Baʼzi mamlakatlarda niholi koʻchat qilib yetishtiriladi. Oʻzbekiston sharoitida sholi ekiladigan maydonlarga gektariga 120-180 kg N, 120-150 kg R205,100-150 kg K20 solinadi, suv bir meʼyorda ushlab turiladi, keyinchalik 10 sm gacha koʻtariladi, Sholi sargʻayib pishishiga yaqin suv berish toʻxtatiladi. Pishgan Sholi yoppasiga kombaynlar bilan oʻrib-yigʻib olinadi.

Navlari: Sholining 10 mingdan ortiq navi bor. Oʻzbekistonda ilmiy asosda Sholi navlari yaratish 1930-yillardan boshlandi. 90-yillardan Oʻzbekiston sholikorlik institutida chiqarilgan ertapishar, serhosil (potensial hosildorligi 60–95 s/ga), sifatli guruch olinadigan Avangard, UzROS 713, Nukus 2, Lazurnmy, Alanga, Istiqbol, Istiqlol, Tolmas, Arpa sholi (“devzira”), Sanam va boshqalar 14 dan ortiq navlari ekiladi.

Oʻzbekiston Sholikorlik institutida sholikorlikni rivojlantirish, yangi navlarni yaratish, hosildorlikni oshirish, Sholi yetishtirish agrotexnologiyasini ishlab chiqish boʻyicha yirik ilmiy tekshirish ishlari olib boriladi.

Zararkunandalari: sholi pashshasi, sholipoya uzunburuni, qirgʻoq chivini va boshqalar.

Kasalliklari: pirikulyarioz, ildiz chirishi, gelʼmintosporioz, nematoda kasalliklari, fuzarioz va boshqalar.

 

Manba: “Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi”.

 1,661 marta ko‘rilgan,  2 marta bugun ko‘rildi

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

Ushbu sayt spamga qarshi kurashda Akismet’dan foydalanadi. Qoldirgan izohlaringiz qanday qayta ishlanishi bilmoqchi boʻlsangiz, shu havola orqali sahifaga oʻting.