Makkajo‘xori – eng qadimgi ekinlardan biri

Makkajo‘xori – boshoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik o‘tsimon o‘simliklar turi, don va yem-xashak ekini. Makkajo‘xori yer sharidagi yovvoyi holda o‘smaydigan eng qadimgi ekinlardan biri. Vatani – Markaziy va Janubiy Amerika. Dastlab Meksika hududida qadimgi mayya va atstek qabilalari tomonidan miloddan 5200 yil avval dehqonchilikda ekilgan. Yevropaga 15-asr oxirida keltirilgan.

Makkajo‘xori ekiladigan xududlar shimoliy kenglikning 40° igacha boradi. Jahon dehqonchiligida makkajo‘xori ekilgan maydon 139,2 mln. ga, hosildorlik (don bo‘yicha) 43,13 s/ga, yalpi hosil 600,4 mln.t. AQSH (28,5 mln. ga, hosildorlik 84 s/ga), Braziliya (11,6 mln. ga, hosildorlik 27,6 s/ga), Meksika (7,2 mln. ga; hosildorlik 25,3 s/ga), Xitoy (25,8 mln. ga, hosildorlik 48,8 s/ga), shuningdek, Janubiy va Janubi-Sharqiy Yevropa, Janubi-Sharqiy Osiyo, Janubiy va Sharqiy Afrika mamlakatlarida katta maydonlarga ekiladi (1999).

O‘zbekistonda ham bu ekin qadimdan ekiladi (42 ming ga, hosildorlik 31,6 s/ga, yalpi hosil 131,4 t, 2000-yil uchun). Poyasi tik o‘sadi va 5–6 m gacha boradi, bo‘g‘imli, ichi g‘ovak. Ildizi pataksimon, yerga 1–1,5 m gacha kirib boradi. Poyaning eng ostki bo‘g‘imidan yo‘g‘on tayanch ildizlar chiqaradi, ular o‘simlikni yotib qolishidan saqdaydi va chopiq vaqtida yumshoq tuproq uyumi ularni nam hamda oziq moddalar bilan ta’minlaydi. Barglari keng nashtarsimon, ketma-ket joylashgan, usti tukli.

Makkajo‘xori bir uyli, to‘pguli ayrim jinsli o‘simlik, changchi to‘pguli poya uchida ro‘vak, urug‘chi to‘pguli so‘tada popuksimon bo‘ladi. Mevasi don. 1000 ta donining vazni 100–400 g. So‘tasi donli zo‘g‘ata, 500 tadan 1000 tagacha doni bo‘ladi va uni o‘rab turgan barg (g‘ilof)lardan iborat, har tup o‘simlik 1–2–3 ta, ba’zan undan ko‘proq so‘ta chiqaradi. Doni yirik, yumaloq, tuxumsimon yoki tishsimon, rangi va morfologik belgilariga ko‘ra, tishsimon, yarim tishsimon, mumsimon va qobiqli guruhlarga bo‘linadi.

Donining tarkibida 9–10% oqsil, 4–6% moy, 65–70% uglevod, V1, V2, V6, YE vitaminlari, doni sarg‘ish navlarida provitamin A, nikotin va pantaten kislotalar, flavonoidlar va boshqalar mavjud. Makkajo‘xori juda mahsuldor va turli maqsadlarda ishlatiladigan ekin. Makkajo‘xori doni oziq-ovqat (un, yorma, bodroq, shirin qalamchalar, makkajo‘xori moyi va boshqalar), kraxmal-patoka, pivo, spirt sanoatlarida ishlatiladi. Aralash yem ishlab chiqarish uchun xom ashyo, doni chorva mollari uchun to‘yimli ozuqa (1 kg donining to‘yimliligi 1,34 ozuqa birligiga teng), ko‘k massasi (1 kg ida 13,6–14,6 g hazm bo‘luvchi protein va 0,18–0,39 ozuqa birligi bor), silosi va doni bilan birga maydalab konservalangan so‘tasi qimmatli ozuqa. Makkajo‘xori poyasi, zo‘g‘atasi, qobiq bargidan qog‘oz, linoleum, viskoza, izolyasiya materiallari, sun’iy po‘kak, kinoplyonka va boshqalar ishlab chiqariladi. Makkajo‘xori popugi tibbiyotda ishlatiladi.

Navi va tuproq-iqlim sharoitiga qarab o‘suv davri 90–150 kun. Makkajo‘xori issiqsevar, yorug‘sevar, qurg‘oqchilikka ancha chidamli bahori ekin, tuproq harorati +10°C bo‘lganda 10–12 kunda unib chiqadi. Maysalari – 2–3° sovuqqa chidaydi. Kuzda – 3° da sovuq uradi, ozuqalik sifatini pasaytiradi. 20–25°C da normal o‘sib rivojlanadi. Harorat 35° dan yuqori bo‘lganda gullari yaxshi changlanmasligi mumkin (yuqori harorat va havoning quruqligi urug‘chi to‘pgullar ipakchalarini quritib qo‘yadi). Makkajo‘xorini asosiy ekin tarzida ekish uchun begona o‘tlardan toza, sho‘rlanmagan va sizot suvlari chuqur, o‘tmishdosh ekinlardan kuzgi don ekini, dukkakli don yoki bug‘doy ekilgan yer tanlanadi.

Yer kuzda 28–30 sm chuqurlikda shudgorlanadi, gektariga 10–35 t go‘ng va 60–80 kg sof fosfor hisobidan o‘g‘it solinadi. Erta bahorda boronalanadi yoki yoppasiga kultivatsiya qilinadi. Urug‘lar qator oralari 60,70, va 90 sm qilib, seyalkalarda kvadrat-uyalab yoki qatorlab 6–10 sm chuqurlikda ekiladi. O‘suv davrida 2 marta – birinchisida gektariga 70–80 kg azot, 60–80 kg fosfor, ikkinchisida 80–100 kg azot, 50–60 kg fosfor, 40–50 kg kaliy hisobidan oziqlantiriladi, 1–3 marta kultivatsiya qilinadi, 4–6 marta sug‘oriladi. Makkajo‘xori ko‘kat yem uchun ro‘vak chiqarguncha, silos uchun doni dumbul bo‘lib yetilganda va doni uchun to‘la yetilganda yig‘ishtiriladi.

O‘zbekiston sharoitlarida ilg‘or xo‘jaliklarda don bo‘yicha hosildorlik 50–60 s/ga, ko‘k massa bo‘yicha 300–600 s/ga ga boradi. Makkajo‘xorini ang‘iz ekin sifatida (yozda bug‘doydan bo‘shagan maydonlarga) ham ekiladi. O‘zbekistonda Vatan, Qorasuv 350 AMV, O‘zbekiston tishsimon makkajo‘xorisi, O‘zbekiston 306 AMV, O‘zbekiston 601 YESV, Moldaviya 425 MB, Figaro, Nort va boshqa navlari hamda duragaylari ekiladi (2002).

 

O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasidan olindi.

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.