Bug‘doydoshlar oilasiga qanday o‘simliklar kiradi?

Bug‘doydoshlar (g‘alladoshlar) – bir urug‘ pallali o‘simliklar oilasi. Bir yillik, ikki yillik yoki ko‘p yillik o‘t, ba’zan buta yoki daraxtlardan tashkil topgan. Poyasi silindrsimon tik yoki yonboshlab ko‘tarilib o‘sadi, bo‘g‘imlarga bo‘lingan, ichi g‘ovak, shuning uchun u poxol yoki somon deb ham ataladi. Bo‘yi 1 sm dan bir nechta o‘n m gacha bo‘ladi.

Ba’zilarining poyasi yog‘ochlanib baland bo‘lib o‘sadi (masalan: bambukning bo‘yi 40 m, diametri 30 sm gacha). Barglari oddiy, ipsimon, qalami, bandsiz, navbatlashib joylashgan, qinli. Poyaning bir qismi shu barg qini ichida joylashadi. Gullari ikki jinsli, ba’zan bir jinsli, mayda, ko‘rimsiz, oddiy to‘pgullarga (boshoqchalarga) yig‘ilgan; bular esa murakkab to‘pgullar, shingil, ro‘vak va boshqalarni hosil qiladi.

Boshoqchalari bitta yoki bir nechta, ba’zan ko‘p gulli. Mevasi don, ba’zan danaksimon, yong‘oqsimon yoki rezavor. Urug‘ining ko‘p qismi kraxmalli endospermdan iborat.

Bug‘doydoshlarning ko‘pchiligi uzun ildiz poyali va popuk ildizli. Ularning 600 turkumi, 10000 turi ma’lum. O‘zbekistonda 91 turkumi (270 turi) o‘sadi. Ko‘pincha bug‘doydoshlar uchta kenja oilachaga bo‘linadi. Bug‘doydoshlar yer sharining hamma qismida keng tarqalgan, ko‘pchilik turlari tropik mamlakatlarda uchraydi.

Bug‘doydoshlar qalin o‘tzorlar, pichanzorlar, o‘tloqlar, savanna, preriy va boshqalarni hosil qiladi. Bug‘doydoshlarga muhim madaniy don o‘simliklaridan – bug‘doy, sholi, makka, suli, arpa, javdar, tariq, oq jo‘xori va boshqa shu kabi ekinlar hamda shakarqamish kiradi, shuning uchun ham kishilar hayotida ularning ahamiyati katta. Yovvoyi holda o‘suvchi – oqso‘xta, raygras, bug‘doyiq va boshqa ko‘pchilik turlari qishloq xo‘jalik hayvonlari uchun yemxashak hisoblanadi.

Bug‘doydoshlarning ba’zi turlaridan texnik o‘simlik sifatida foydalanib, ulardan kraxmal, spirt, qog‘oz, xushbo‘y va yeyiladigan moy olinadi va qurilish materiallari, arqon, cho‘tka va boshqalarni tayyorlashda foydalaniladi. Ko‘pchilik turlari dorivor, ba’zilari manzarali. Ko‘chma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladigan turlari ham bor. Ba’zilari begona o‘t.

 

Manba: «O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi».

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.