Jiyda qayerda oʻsadi?

Sharq jiydasi — jiydagullilar oilasiga mansub boʻlib, boʻyi 3-4 metrgacha yetadi. Tanasi qizgʻish-kulrang, yosh novdachalari va bargi kumush-oq rangli, qalin va qattiq, kipriksimon tangachalar bilan qoplangan. Bargi nashtarsimon yoki ellipssimon, oʻtkir uchli, shoxchalarda bandi bilan ketma-ket joylashgan. Novdalarning uchi koʻpincha tikanli boʻladi. Oʻsimlik may oyida gullaydi. Gullari koʻrimsiz, kumushsimon, juda yoqimli hidga ega. Mevasi sentabr-oktabr oylarida pishib yetiladi. Mevasi sariq, oltinsimon, choʻziq-dumaloq danakli. Jiyda mevalari serxosiyatliligi bilan mashhur. Mevasi tarkibida 40-65 foiz qand, 11 foiz oqsil, kletchatka, yogʻ, oshlovchi moddalar, organik kislotalar mavjud. Bundan tashqari jiydaning “goʻshtli” qismida kaliy va fosforli tuzlar, vitaminlardan V1 V2, RR, E bor.

Xalq tabobatida jiyda mevasi yoki uning damlamasi bolalarda uchraydigan ich ketishga qarshi yaxshi davo hisoblanadi. Damlama nafas yoʻllari shamollaganda ham tavsiya qilinadi. Bunday qaynatmalar oshqozon-ichak faoliyatiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Jiydadan qaynatma tayyorlash uchun, biror ogʻzi yopiladigan idishga bir yarim litr suv quyib, mevadan 50 gramm solinadi va biroz qaynatib, bir soat mobaynida qoʻyib qoʻyiladi. Soʻngra dokada suziladida, qaynatma sharbatidan kuniga ovqatdan keyin 2-4 mahal 2 osh qoshiqdan ichiladi.
Oʻsimlik mevalari servitamin boʻlganligi tufayli ilmiy meditsinada kamqonlikda, teri qazgʻoqlanishida, boʻy oʻsmasligida isteʼmol qilish tavsiya etiladi. Shuningdek jiyda mevalari organizmda tuz-suv mutanosibligini saqlash uchun, odamni fikrlash qobiliyatini oshirish uchun ham isteʼmol qilinishi lozim.

Jiyda oziq-ovqat sanoatida ham keng ishlatiladi. Undan kisel va tatimli sharbatlar (kompot) tayyorlash mumkin. Sharq jiydasining quruq mevalari tuyulib un olinadi, uni non va boshqa oziq-ovqat mahsulotlariga qoʻshib isteʼmol qilish mumkin.
Daraxt yogʻochi mustahkam, qattiq boʻlganligi tufayli undan qurilish materiali sifatida ham foydalaniladi.

Jiyda daraxtining yelimi kamyob hisoblanuvchi arab yelimining (gummiarabik) oʻrnini bosa oladi. U toʻqimachilik sanoatida ishlatiladi. Daraxt poʻstlogʻi va barglaridan teri oshlashda foydalaniladi. Farmatsevtikada esa jiyda yelimi asosida maxsus emulsiyali dorilar tayyorlash mumkin.

Jiyda yorugʻsevar oʻsimlik boʻlganligi tufayli Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekistonda yaxshi oʻsadi va hosilga beradi. Tabiatshunos olimlarning fikriga koʻra, tuproq-iqlim sharoitidan qatʼiy nazar, jiydani Oʻrta Osiyoning koʻpgina yangi oʻzlashtirilayotgan lalmikor, shoʻr tuproqli, sizot suvli yerlarida oʻstirish mumkin.

Shuni aytish kerakki, jiyda juda beor oʻsimlik boʻlib, uni danagi, qalamchasi yordamida koʻpaytirish mumkin. Oʻsimlik 3-4 yilda hosilga kiradi. Jiydadan ihota sifatida, tuproq eroziyasiga qarshi foydalanish mumkin. Uning ildizida azot elementini toʻplovchi tuganak bakteriyalar (aktinomitset) mavjud boʻlganligi tufayli, tuproqni oziqabop mineral bilan taʼminlashga yordam beradi. Shuning bilan bir qatorda jiyda gullari asalarilar uchun yaxshi oziq hamdir. Sharq jiydasi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Qurgʻoqchilikka chidamli boʻlib, qattiq sovuqdan (sovuq -25°C darajadan past boʻlganda) zararlanishi mumkin.

Ensiz bargli jiyda. U yovvoyi holda Oʻrta Osiyo daryolarining boʻylarida, oʻrmonlarda, togʻli va yer osti suvlari yer betiga yaqin joylashgan shoʻrxok tuproqli yerlarda tarqalgan. Daraxtining boʻyi 8-10 m ga yetishi mumkin.

Kumushsimon jiyda. Bu jiydaning boʻyi 2,5 metrgacha boradi, mevasi mayda, isteʼmolga yaroqli.
Non jiyda. Daraxti nisbatan past boʻyli boʻlib, nam joylarda oʻsadi.
Qizil jiyda. Republikamizda keng tarqalgan boʻlib, mevasi shirin, seret.

 

Manba: mehnat.uz sayti

 484 marta ko‘rilgan,  3 marta bugun ko‘rildi

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

Ushbu sayt spamga qarshi kurashda Akismet’dan foydalanadi. Qoldirgan izohlaringiz qanday qayta ishlanishi bilmoqchi boʻlsangiz, shu havola orqali sahifaga oʻting.